Sekret narodzin Boga. Skąd wzięła się koncepcja awatarów? | Bhagawata ep.9 | dr A. Babkiewicz

Sekret narodzin Boga. Skąd wzięła się koncepcja awatarów? | Bhagawata ep.9 | dr A. Babkiewicz

Skarbiec zstąpień.

Bhagawatapurana 1.3.1–5

Dziewiąte spotkanie z dr. Andrzejem Babkiewiczem nad jego przekładem

Skończyliśmy drugi rozdział, więc zaczynamy trzeci. W kolofonie nosi on tytuł Janma-guhya, „Tajemnica narodzin”, i mówi o zstąpieniach, avatārach, Wisznu. Zanim przeczytaliśmy pierwszą strofę, Babkiewicz zaczął od historii samej idei. Według naukowców teoria zstąpień, czyli tego, że absolut przejawia się w różnych postaciach kolejno w czasie istnienia świata, pojawia się w Indiach mniej więcej w VI wieku przed naszą erą.

Czy awatary to wynalazek hinduizmu?

Zapytałem, czy to koncepcja unikalna dla hinduizmu, czy występuje też w innych religiach. Babkiewicz odpowiedział, że w wedach w ogóle jej nie ma, a w późnych upaniszadach pojawia się rzadko. Jego zdaniem po raz pierwszy pojawia się prawdopodobnie w buddyzmie. Budda zstępuje z nieba Tuṣita, a potem okazuje się, że miał wcześniejsze wcielenia pod różnymi drzewami. Babkiewicz wspomniał, że najstarsze przedstawienia pokazują sześć drzew bodhi, pod którymi rodzili się wcześniejsi buddowie. Później ta lista bardzo się wydłuża.

Tu się nie zgodziłem. Budda nie należy do kategorii prawdy absolutnej, czyli Brahmana, Paramatmana i Bhagawana. To raczej zwykła jīva, tyle że oświecona, która może wpływać na swoje kolejne narodziny albo ich unikać, bo buddyzm zna koncepcję bodhisattwów. To chyba nie jest awatar w sensie zstąpienia boskiego elementu, bo w buddyzmie takiego elementu w ogóle nie ma.

Babkiewicz odpowiedział, że mówię z punktu widzenia wisznuizmu, i to bengalskiego, który ma już bardzo rozwiniętą teorię jaźni, Paramatmana i różnych kategorii zstąpień, takich jak līlā-avatāry czy śaktyāveśa-avatāry. Zaprotestowałem. Nie bronię tu teologii wisznuickiej, tylko mówię jako przeciętny Polak, który ma jakieś pojęcie o buddyzmie, i opieram się na tym, co dotąd przeczytaliśmy. Jeśli ktoś zna buddyzm lepiej, chętnie przeczytam jego komentarz pod nagraniem.

Babkiewicz doprecyzował, o co mu chodzi. To, co opisałem, czyli absolutna boskość i różne kategorie jej zstąpień, to teoria rozwinięta dużo później, w wisznuizmie bengalskim. Wcześniej trwała dyskusja.

Babkiewicz tłumaczył kiedyś Bṛhat-Parāśara-horā-śāstrę, która zupełnie inaczej podchodzi do tego, co jest zstąpieniem, a co nie. W samym hinduizmie teoria pojawia się najpierw w Mahābhāracie jako aṃśa, cząstka. Bhūmi, czyli Ziemia, przychodzi do Brahmy, wszyscy bogowie idą razem do Wisznu i zastanawiają się, jak zstąpić na ziemię. Postanawiają, że zstąpią w postaci cząstek. Termin avatāra jeszcze się tam nie pojawia.

W buddyzmie zstępuje Budda, czyli objawia się prawda jako taka, a sam buddyzm dyskutuje, czym jest ten przebudzony, który pojawia się w licznych postaciach w ciągu cyklu świata. Teoria wydaje się więc bardzo podobna.

Przyznałem, że pierwszy raz słyszę, że w buddyzmie jest wszechświat, który się odradza, i że Budda pojawia się w kolejnych cyklach. W którym buddyzmie? Chyba nie w każdym. Babkiewicz odpowiedział, że już od theravādy, od najwcześniejszych tekstów, jest cały kosmos i jego struktura. Na początku świat ma kilka sfer, a potem coraz bardziej się komplikuje. Jest otwarty, a nie zamknięty w jaju jak w hinduizmie.

W dżinizmie wszechświat ma raczej postać człowieka, ale jest bardzo podobny, a zamiast awatarów pojawiają się tīrthaṅkarowie. Ostatnim jest Bhagawan Mahawira, a przed nim jest cała lista. Jeden z nich, Ryszabha, pojawi się zresztą na liście, którą zaraz będziemy czytać.

Całość czy cząstka?

Wróciłem do aṃśy. Avatāra znaczy „ten, który zszedł”. Czasem schodzi cały, czasem tylko jego część albo ktoś, kogo upełnomocnił swoją mocą. Babkiewicz przerwał: w Bhagawatapuranie nie ma czegoś takiego. Ta teoria jest dużo późniejsza. Zgodziłem się, że nie ma co wchodzić w szczegóły, bo pytałem tylko o to, czy ta koncepcja jest nowa.

Pojawiło się też pytanie o Buddę na liście awatarów. Który to Budda? Niektórzy mówią, że ten, który założył buddyzm, inni, że jakiś inny. Skoro według samego buddyzmu buddów było wielu, a „budda” to opis poziomu świadomości, a nie konkretna osoba, to ty też możesz być buddą. O którym więc mówimy?

Babkiewicz uważa, że tutaj sprawa jest dość jasna. Budda jest wymieniony z imienia, po Krysznie, jako ten, który głosi heretyckie nauki, apadharmę, czyli niewłaściwą dharmę, odchodzącą od prawdziwej religii. Wisznuici na etapie, na którym kształtuje się Bhagawatapurana, nie znają już dobrze buddyzmu i mylą się w szczegółach, ale chodzi o tego Buddę.

To dlaczego nie ma Śankary? Babkiewicz podał dwie możliwe przyczyny. Bhagawata powstała prawdopodobnie przed Śankarą albo w podobnym czasie, choć o to toczy się spór. Jego zdaniem to tekst sprzed wielkiej polemiki advaity z dvaitą, bo nie skłania się w żadną stronę, co pokazywaliśmy już wcześniej. Poza tym Śankarę uważa się za wcielenie Śiwy, a tutaj mowa o wcieleniach Wisznu.

Babkiewicz zauważył jednak, że na liście jest Ryszabha, wcielenie dżinijskie. Lista bhagawatów jest więc budowana według własnego klucza.

W Bhagawatapuranie są dwie listy zstąpień. Jedna jest tutaj, w trzecim rozdziale pierwszej księgi, i skupia się na naukach. Druga jest w drugiej księdze i skupia się na strukturze opowieści Bhagawaty. Tam wypowiada ją Brahma, który mówi swojemu synowi Naradzie, czym jest Bhagawata i jak ma ją przekazywać dalej.

Czy to nie potwierdza tego, o czym mówiliśmy przy Paramatmanie? Opowiadamy o tym samym z różnych punktów widzenia i z każdego widzimy co innego, bo co innego jest z niego istotne. Babkiewicz uznał ten pluralizm wizji za bardzo fajny.

Lista, która zbiera kulturę

Babkiewicz zwrócił uwagę, że to nie jest popularna lista dziesięciu zstąpień. Ta była już wtedy znana, od czasów Guptów, i Wisznu zstępuje w niej głównie jako różne zwierzęta.

Zauważyłem, że skoro mówimy o pluralizmie, to nie jest tak, że awatarów jest dziesięć albo dwadzieścia dwa. Może ich być nieskończenie wiele, bo mogą być i tacy, którzy coś robią, a nikt ich nie wymienił ani nie rozpoznał.

Babkiewicz odpowiedział, że nie mówi z absolutnego punktu widzenia. W kulturze indyjskiej toczyła się mocna dyskusja o tym, czym są zstąpienia i jak je ująć, ale on próbuje pokazać, jak ta idea mogła się rozwijać historycznie i dlaczego lista bhagawatów zawiera takie, a nie inne postacie. To bardzo szczególna lista, która nie pojawia się nigdzie indziej.

Babkiewicz kiedyś zestawiał awatary Wisznu wymieniane w Mahābhāracie. Są tam głównie Waraha i Narasimha, przy czym Waraha pojawia się jako ekaśṛṅga, czyli jednorożec, typowe określenie nosorożca.

Dodałem, że w samej Bhagawatapuranie dzik jest w jednym miejscu czerwony, a w drugim biały.

Nie chodzi jednak o liczbę. Bhagawata sama powie na końcu listy, że wymienianie nie ma sensu: zstąpienia są jak strugi wody, które bez przerwy wylewają się z oceanu, a wszyscy Manu, wielcy ṛṣi i inni są awatarami Wisznu.

Babkiewiczowi chodzi o to, że lista jest zbudowana według bardzo szczególnego klucza. Autor chce uwzględnić wszystkie postacie, które wniosły coś ważnego do jego kultury, dlatego przy każdym zstąpieniu mówi, co ono dało.

Kumarowie dają śluby ucznia.

Jadżnia daje ofiarę, a potem jako pierwszy staje się Indrą.

Narada daje wisznuicką Sātvata-tantrę, czyli kult wizerunków świątynnych.

Nara-Narajana dają praktyki ascetyczne.

Kapila daje sankhję.

Dattatreja daje ānvīkṣikī, najstarszy indyjski system logiki. Dattatreja to ważna postać w kulturze indyjskiej, ale nigdzie indziej nie występuje jako wcielenie Wisznu i nie ma nawet opowieści o nim. Jest tu, bo od niego pochodzi ānvīkṣikī.

Ryszabha, jeden z dżinijskich tīrthaṅkarów, daje ascetyczny tryb życia i pokazuje, jak zostać doskonałym sannyāsinem.

Prythu jest ideałem króla.

Matsja i Kurma, ryba i żółw, muszą się pojawić, bo są na tradycyjnych listach.

Dhanwantari, który daje ajurwedę, na tradycyjnych listach już nie jest.

Mohini, Narasimha i Rama z toporem to typowe zstąpienia Wisznu znane z Rāmāyaṇy i Mahābhāraty, ale Wjasy zwykle się do nich nie zalicza. Tutaj jest wyraźnie powiedziane, że ten, który podzielił wedy, to właśnie on.

Babkiewicz porównał to do sytuacji, w której my siadamy i zastanawiamy się, kto w naszej kulturze coś wniósł. Ewolucja? Fantastycznie, niech będzie Darwin. Platon? Świetnie, umieszczamy go.

Brzmi to trochę prowokacyjnie, prawda? Ale coś w tym jest. Lista nie mówi tylko, kim jest Bóg. Mówi też, co bhagawatowie uważali za wartościowe w swojej kulturze.

Bóg w postaci Człowieka (1.3.1)

Bóg człowieczą przyjął postać,
od Ogromu poczynając,
która części ma szesnaście,
chcąc świat stworzyć u zarania.

Najpierw autor opisuje źródło zstąpień. „Człowiek” to tutaj pauruṣa, od puruṣa: Bhagawan przyjął pauruṣaṃ rūpam, postać człowieka.

Babkiewicz wyjaśnił, że chodzi o świat przedstawiony jako człowiek, w którego częściach ciała mieszczą się różne siedziby, od światów podziemnych aż po czubek głowy. Mahad-ādibhiḥ, „od ogromu poczynając”, to lista pierwszych przejawionych elementów.

Pierwszy powstaje mahat, Ogrom, który jest świadomością. Z niego powstaje ahaṅkāra, utożsamienie, dalej manas, zmysły i tak dalej. Pauruṣa-rūpa to więc człowiek zarówno w makrokosmosie, jak i w mikrokosmosie.

Tu miałem pytanie. Kilka spotkań temu mówiliśmy o Puruṣa-sūkcie i o tym, że Puruszą, kosmicznym człowiekiem, jest najwyższa Prawda Absolutna. A tutaj z tekstu wynika, że pauruṣa-rūpa jest wtórna: ma źródło w Bhagawanie, czyli nie jest z nim równorzędna.

Babkiewicz odpowiedział: i tak, i nie. Bhagawata chce to zrównać. Chce pokazać, że postać przejawiona jako świat to ten sam Bhagawan, który jest transcendentny wobec świata.

Spróbowałem to obronić inaczej. Skoro wytworzono to z Bhagawana albo z Brahmana, to składa się z niego, więc z tego punktu widzenia jest tym samym. Ale wróćmy do elektryczności. Ogrzewanie i chłodzenie to energia elektryczna, tylko że w drugą stronę to nie działa: grzanie to grzanie, a chłodzenie to chłodzenie, choć oba mają źródło w prądzie. Bhagawan byłby tu prądem, a Purusza ogrzewaniem. Jest z prądu zrobiony, ale nie da się tych pojęć zamienić.

Babkiewicz odpowiedział, że w swoim umyśle mogę to sobie ustalić, jak chcę. Tekst jednoznacznie nazywa Puruszą i tego, który był na samym początku, i tego, który pojawia się później jako świat, i tego, który jest człowiekiem, a do tego jeszcze świadomość. Jak to sobie posegregujemy, to nasza sprawa. O tym jest cała polemika, począwszy od Śankary.

Zamiast pokazać, że wszystko jest jednym, Śankara stwierdził, że na początku jest Brahman, a z niego powstaje Bhagawan i wszystko inne. Ramanudża i inni wisznuici się temu sprzeciwili i zaczęli odbudowywać tę listę hierarchicznie, tylko w innej kolejności.

Bhagawata, zdaniem Babkiewicza, proponuje coś innego: wyrzucić hierarchię do kosza. To jest Bóg, który jest. Nie kłócimy się o to, który jego aspekt jest wyższy, a który niższy, ani o to, w którym awatarze jest więcej, a w którym mniej procent absolutu. Właśnie w tym widzi piękno Bhagawaty.

Odpowiedziałem, że nie chodzi o kategorie lepszy i gorszy, tylko o to, że każdy aspekt spełnia inną funkcję. Widzę tu pułapkę: skoro wszystko jest jednym, to nic nie ma znaczenia. A to ma bardzo duże znaczenie, więc trzeba się nad tym przynajmniej zastanowić, a nie upraszczać. Upraszczanie to lenistwo intelektualne.

Babkiewicz odpowiedział, że właśnie dlatego trzeba czytać Bhagawatę i patrzeć, jak ona sama buduje Puruszę i listę zstąpień, bez narzucania jej innych koncepcji. Kiedy bierze się za tekst, czy to Gitę, czy Bhagawatę, czy Sāṅkhya-kārikę, czy Jogasutry, czyta go najpierw samego w sobie i próbuje zobaczyć, co autor ma do powiedzenia. Dopiero potem umieszcza go w tradycji i szuka odwołań. Tworzenie teologii od razu to nie jego podejście.

Zaznaczyłem, że nie chciałem się spierać, tylko pokazać różne aspekty.

Szesnaście części

Co to za szesnaście części, ṣoḍaśa-kala? Babkiewicz wymienił:

pięć zmysłów postrzegających, jñānendriya,

pięć władz działania, karmendriya,

pięć przedmiotów zmysłów i manas, który to wszystko ogarnia jako szósty zmysł.

Najczęściej, kiedy pojawia się liczba szesnaście, chodzi właśnie o ten zestaw. Autor chce połączyć sankhję z Puruṣa-sūktą, a do tego pokazać, że mahat jest źródłem wszystkiego jako pierwsza świadomość. To nie jest ten mahat, który w Sāṅkhya-kārice jest buddhi. W Bhagawatapuranie pełni zupełnie inną funkcję.

Zapytałem, czy to ten mahat-tattva, który określa się czasem jako sumę wszystkich elementów. Babkiewicz potwierdził, że można go tak określić: to czysta świadomość, pierwszy element. Dodałem, że jedni rozróżniają manas i buddhi, a inni mówią, że to jeden element, który pełni dwie funkcje, jak lodówka i grzejnik na jednym prądzie.

Tu Babkiewicz zaprotestował stanowczo: to zupełnie błędne. Wszystko zależy od szkoły filozoficznej, bo każda inaczej dzieli antaḥkaraṇę, całą strukturę psychiczną.

Joga wyróżnia tylko jedną cittę, która obejmuje buddhi, manas, ahaṅkārę i wszystko inne.

Wtrąciłem, że o to mi chodziło: citta ma funkcję manasu, buddhi i ahaṅkāry, więc ahaṅkāra nie jest cittą, ale citta jest ahaṅkārą.

Babkiewicz doprecyzował, że trzeba patrzeć, jaki tekst omawiamy. Bhagawatapurana nie traktuje citty jako całości, tylko rozróżnia cztery elementy, a sankhja trzy. Jeśli już ktoś odróżnia manas od buddhi, nie może ich traktować wymiennie, bo pełnią zupełnie inne funkcje. Buddhi odpowiada za rozróżnianie i podejmowanie decyzji. Manas odpowiada za kontakt zmysłów z przedmiotami i za tworzenie myśli, pojęć i idei.

Przyznałem, że to właśnie miałem na myśli, tylko powiedziałem to nieprecyzyjnie.

Sen na wodach (1.3.2)

Kiedy spał on w wód odmętach,
w śnie jogicznym pogrążony,
na lotosie z pępka wzrosłym
Brahma, stwórców pan, się zrodził.

Na samym początku Purusza jest pogrążony w jogicznym śnie, yoga-nidrze, i śni cały świat.

Babkiewicz powiedział, że on jest Wasudewą, jest mahatem, pierwszą świadomością świata. Tak naprawdę jest światem i o całym świecie śni. Mitologicznie z jeziora jego pępka, nābhi-hrada, wyrasta lotos, a na nim rodzi się Brahma, viśva-sṛjāṃ patiḥ, pan stwórców świata.

Babkiewicz wyjaśnił, że to bardzo techniczne określenie. Stwórcy świata to władcy pięciu zmysłów i pięciu władz działania, czyli dziesięć bóstw. Autor będzie ich później utożsamiał z umysłem jako takim.

Zapytałem, czy to łączy się z szesnastoma częściami. Babkiewicz odpowiedział, że tak i nie. Wśród szesnastu części mamy zmysły i przedmioty, a potrzebne jest jeszcze coś, co je połączy. Na przykład oko i kształt, rūpa, a do tego bóstwo, które daje możliwość zobaczenia kształtu, czyli Słońce. Brahma jest panem tych dziesięciu bóstw, które umożliwiają kontakt zmysłu z przedmiotem.

Świat jako ciało (1.3.3)

W jego ciele rozłożone
rozległe siedziby świata.
Oto postać tego Boga-
czysta istność przepotężna.

Babkiewicz zwrócił uwagę, że znowu pojawia się viśuddhaṃ sattvam, przeczysta istność. Autor chce pokazać, że nie ma różnicy między Bhagawanem, który był na samym początku, a tym, który jest tutaj.

Zaprotestowałem: skoro to jest viśuddha-sattva, to jest ona transcendentna wobec świata, bo świat z niej pochodzi. To nie jest sattva, tylko przeczysta sattva, coś bardziej pierwotnego. Nie chcę mówić „wyższego”, żeby nie wprowadzać hierarchii.

Babkiewicz pokazał jednak, co mówi tekst. Loka-vistaraḥ kalpitaḥ: rozległość świata jest ułożona w częściach jego ciała. I właśnie to jest bhagavato rūpam, postać Bhagawana, która jest viśuddhaṃ sattvam. Przeczysta istność jest złożona z całego świata.

Dobrze, ale to znowu panenteizm, nie wiem już który raz. Bóg jest światem, świat jest Bogiem, nie istnieje nic poza Bogiem. Bóg stwarza świat i zarazem jest tym, co zostało stworzone. Ale skoro jest tym światem, to w pewnym sensie nie został stworzony, bo nim jest. Nie ma tu właściwie elementu stwarzania, bo ten element jest sanātana, wieczny.

Babkiewicz się zgodził: o to autorowi chodzi. Dlatego kiedy w drugiej księdze zaproponuje medytację o Bogu, powie najpierw: medytuj o Bogu jako o świecie. Drzewa są włoskami na jego ciele, rzeki jego żyłami. I to już jest viśuddha-sattva.

Zauważyłem, że zrozumienie tego jest bardzo ważne, bo stąd bierze się koncepcja mūrti. Ludzie z zewnątrz przyjeżdżają i mówią: oni wielbią kamienie albo kawałek metalu. Ale jeśli Bóg jest wszystkim i jest wszędzie, to dlaczego miałoby go tu nie być? Takie koncepcje filozoficzne stoją za wieloma rzeczami, które ludzie w Indiach robią, a które dla człowieka Zachodu mogą być nieznane, dziwne, niezrozumiałe, a nawet nie do przyjęcia.

Babkiewicz uważa, że warto spróbować wejść w psychikę autora i zobaczyć, jak konceptualizuje Boga, bo to naprawdę przepiękne. Widać przy tym, że łączy różne elementy z przeszłości. Szesnaście części to sankhja. Pauruṣa-rūpa to Puruṣa-sūkta. Jezioro pępka i narodziny Brahmy to cała teoria Pradźapatiego, która zaczyna się w Brāhmaṇach. Autor próbuje to wszystko połączyć.

Dodałem, że w tych trzech strofach jest właściwie wszystko. Żeby zrozumieć, o co chodzi, trzeba wiedzieć, czym jest sattva i viśuddha-sattva, dlaczego loka, dlaczego Bhagawan, dlaczego yoga-nidrā, dlaczego sisṛkṣā, chęć stworzenia, dlaczego mahat. Autor zmieścił to w kilku słowach, a o każdym z tych pojęć można napisać kilka książek, nie wychodząc poza te trzy strofy.

Babkiewicz przyznał, że bez wstępnej wiedzy to tekst mało czytelny i trzeba się przez niego przedzierać. A przedzieranie polega właśnie na odkrywaniu tych kontekstów.

Tysiąc głów (1.3.4)

Autor przechodzi tu do dwunastozgłoskowca i łączy dwa obrazy: Puruszę z Puruṣa-sūkty i kosmiczną postać z Bhagawadgity, która ukazuje się Arjunie. Pokazuje, że to ta sama postać. Widzą ją „okiem przenikliwym”:

tysiące wspaniałych stóp, ud, ramion, twarzy,
tysiące głów, nosów, wszędzie oczy, uszy,
tysiące szat, koron, błyszczących kolczyków.

Adabhra-cakṣuṣā, przenikliwym wzrokiem, to nawiązanie do Gity, w której Kryszna mówi Ardźunie, że nie zobaczy go swoimi zwykłymi oczami, i daje mu boski wzrok.

Babkiewicz zwrócił uwagę na drobny problem tłumacza. W sanskrycie stoi paśyanti, „widzą”, ale nie wiadomo kto. Po polsku musimy mieć podmiot, więc trzeba się domyślić, że widzą wieszczowie albo ci, którzy mają ten boski wzrok.

Sahasra-pāda, tysiąc stóp, to nawiązanie do Puruṣa-sūkty. Dalej mamy ramiona i twarze, a potem głowy, uszy i oczy: to Purusza, który staje się wszystkimi ludźmi, więc wszędzie są jego głowy, uszy i oczy. Szaty, korony i kolczyki to z kolei Gita, w której kosmiczna postać jest przyozdobiona.

Babkiewicz zachwycał się, jak pięknie to zespolono: Bóg-kosmos jest wszystkimi ludźmi, których możemy obserwować, jest pierwszym Puruszą, z którego ofiary powstał wszechświat, i jest kosmiczną postacią ukazaną Ardźunie.

Powiedziałem, że ta koncepcja podoba mi się bardziej niż niektóre chrześcijańskie wyjaśnienia tego, jak świat został stworzony i jak jest skonstruowany. Wydaje mi się bardziej spójna i pełna, bardziej mnie przekonuje.

Babkiewicz odpowiedział, że nie mówiłby „lepsza” czy „gorsza”, tylko że jest świetna i ciekawa. Zgodziłem się, że w takim razie jest po prostu świetniejsza.

Skarbiec i nasienie (1.3.5)

Ona zstąpień jest rozlicznych
skarbcem i nasieniem wiecznym.
Z części cząstki jej powstają
bogowie, zwierzęta, ludzie.

Tu nie mogłem się powstrzymać. Są cząstki! Mówiłem wcześniej o cząstkach, Babkiewicz twierdził, że w Bhagawacie tego nie ma, a tu proszę: szach mat. Yasyāṃśāṃśena, „przez cząstkę cząstki”.

Babkiewicz odpowiedział, że teoria cząstek oczywiście jest, ale nie ma w niej cząstek pełniejszych i mniej pełnych. Skoro z cząstek powstają deva-tiryaṅ-narādayaḥ, bogowie, zwierzęta i ludzie, to każdy jest taką cząstką.

W drugiej księdze aṃśa będzie się pojawiać w kontekstach kosmologicznych. Będzie tym, co wchodzi w każdy element, żeby rozpocząć kolejne stworzenie, i będzie uważana za świadomość jako taką. Razem z kālą, czasem, svadharmą i svabhāvą tworzy zespół czynników, który wchodzi w każdy element, żeby w ogóle mogło zaistnieć stworzenie.

Tutaj natomiast chodzi o jeden Absolut, który wyłania z siebie różne cząstki, a ich źródłem jest właśnie ten Człowiek.

Etat, ta postać, jest nidhānam, skarbcem, bījam, nasieniem, i avyayam, niewyczerpanym. Jest niewyczerpanym źródłem nānāvatārāṇām, wszystkich rozlicznych zstąpień.

Babkiewicz uważa tę strofę za bardzo ważną. Wisznuici będą się później kłócić, czy wszystko powstaje z Kryszny.

Odpowiedziałem, że to kolejny punkt widzenia. Jeśli patrzysz z perspektywy teorii rasy, Kryszna jest źródłem, a z innej perspektywy nie jest. Ostatecznie wszystko jest Bogiem: jeśli widzisz Boga we wszystkim, to wszystko widzisz w Bogu. Co jest wyższe? To kwestia tego, co kto lubi i do czego go ciągnie. Twój ukochany jest dla ciebie najpiękniejszy na świecie, bo piękno jest w oku patrzącego, a raczej w sercu kochającego. Możemy też mówić o miłości albo o macierzyństwie jako takim, o „matkowości”, a nie o konkretnej matce i konkretnym dziecku.

Babkiewicz zauważył, że autor Bhagawaty świetnie żongluje tymi rzeczami. Dalej, kiedy wymieni już wszystkie zstąpienia, wtrąci zdanie kṛṣṇas tu bhagavān svayam: „ale Kryszna jest samym Bogiem”. Najpierw lista w liczbie mnogiej, potem to wtrącenie, a potem dalszy ciąg. Na tej podstawie można już dowodzić, że to Kryszna jest źródłem wszystkiego.

Zapytałem przekornie: czy to znaczy, że Rama nie jest Bhagawanem albo Wasudewą? Babkiewicz zaproponował, żebyśmy porozmawiali o tym, kiedy dojdziemy do tej strofy.

Dodałem jeszcze, że tekst jest przede wszystkim o Krysznie, bo o nim jest najobszerniej mowa, więc może dlatego wymienia się tu Krysznę, a nie Wisznu, Kalkiego czy Ramę. To jednak nie znaczy, że skoro Kryszna jest bhagavān svayam, to Rama nie jest. Rozróżnienia, że Kryszna ma sto procent, a ktoś inny dziewięćdziesiąt osiem, bo brakuje mu pewnych cech, to punkt widzenia rasy, a nie filozofii. Z jednego punktu widzenia te rozróżnienia są, z drugiego ich nie ma.

Czyja cząstka?

Mam jeszcze problem z samym zdaniem. Bogowie, zwierzęta i ludzie powstają z Mahapuruszy, który jest całym Bogiem. Ale czy człowiek jest Bogiem? „Z części cząstki jej powstają”: czy z niego powstają cząstki, czy z jego cząstek kolejne cząstki? Po polsku to zdanie jest wieloznaczne.

Babkiewicz potwierdził, że w sanskrycie też: yasyāṃśāṃśena sṛjyante, dosłownie „przez cząstkę-cząstkę którego są stwarzani”.

Powiedziałem, że interpretacje tego zdania dają podstawę sporom szkół advaity i dvaity, i że jak dla mnie obie mają rację.

Babkiewicz zgodził się, że na podstawie tego tekstu zdecydowanie tak, ale trzeba to rozpatrywać w kontekście całości. Cząstka będzie w kosmologii Bhagawaty na każdym etapie stworzenia uważana za świadomość, za iskry absolutu, które się przejawiają. To także nawiązanie do końca dziesiątego rozdziału Bhagawadgity, gdzie Kryszna mówi, że cała ta dyskusja jest zbędna, skoro cząstką siebie stwarza cały świat. W przekładzie jest do tego przypis.

Dlatego mówiłem wcześniej o procentach. Jeśli oddzielam cząstkę siebie, to już nie jest sto procent, a jeśli z niej oddzielam następną cząstkę, to ona nie jest stu procentami tamtej, bo coś musi zostać.

Babkiewicz zwrócił uwagę na jeszcze jedną możliwość. Złożenie można czytać jako „cząstka cząstki”, ale można je też potraktować dystrybutywnie: „każdą swoją cząstką”. Wtedy nie ma mowy o ubywaniu.

Przypomniałem, że w tej teologii zmysły Boga są wymienne: widzi słuchem, słyszy wzrokiem. Każda jego część może spełniać każdą funkcję. Teraz akurat patrzy, ale jeśli będzie trzeba, może tym samym okiem chodzić.

Babkiewicz podsumował krótko: taką mamy teologię Bhagawaty.

Co dalej

Od strofy szóstej zaczyna się lista zstąpień: w każdej kolejnej strofie jedno. Może uda się nam przeczytać ją całą następnym razem, jeśli będziemy czytać szybciej. Choć raczej nie, bo zawsze będziemy dyskutować i wymieniać się myślami. Inaczej Babkiewicz mógłby po prostu nagrać audiobooka, a nie o to nam chodzi.

Książkę kupisz tutaj


Opracowano na podstawie poprawionej transkrypcji dziewiątego spotkania. Numery strof podano według transkrypcji.

Hari Om Tat Sat

Kryszna Kirtan

(wyświetleń: 2)

49 Total Views 29 Views Today

Author

jogin, nauczyciel medytacji, wydawca, podróżnik, przedsiębiorca, aktywista. Urodzony w 1972. Zainteresowanie filozofią Wschodu kultywuje od 1987 roku. Praktykuje w tradycji bhakti.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Zapisz się na newsletter

Otrzymasz darmowego e-booka o podstawach medytacji.

Także najnowsze wpisy z blogu oraz materiały tu nie dostępne.

Namaste!! Dziękuję za zapisanie się do listy :)