Ramajana w kinie. Złoczyńca z lepszym adwokatem niż Bóg

Ramajana w kinie. Złoczyńca z lepszym adwokatem niż Bóg

Wokół nowej „Ramajany” – filmu w reżyserii Nitesha Tiwariego, wyprodukowanego przez Namita Malhotrę – rozpętała się w sieci prawdziwa burza. Jedni są zachwyceni, że wreszcie powstała ekranizacja eposu na poziomie wielkich zachodnich superprodukcji. Drudzy mówią o profanacji, a niektórzy złośliwie przechrzcili film na „Rawanajanę”.

Kto ma rację?

Moim zdaniem żadna ze stron do końca. I właśnie dlatego zainteresowała mnie recenzja hinduskiego mnicha, Swamiego Revatikaanty, który obejrzał film dwa razy. Pierwszy raz po to, żeby się nim po prostu cieszyć. Drugi raz po to, żeby go rozłożyć na części – z Walmiki Ramajaną w ręku. Jego wniosek jest zaskakująco wyważony: film jest dobry, miejscami bardzo dobry, ale popełnia kilka błędów, które nie są kosmetyczne. Dotyczą bowiem samego sensu Ramajany.

Przyjrzyjmy się temu bliżej.

Film to nie śāstra

Zacznijmy od rzeczy oczywistej, o której w gorących dyskusjach łatwo zapomnieć. Film nie jest i nie może być przekładem pisma jeden do jednego. Zwłaszcza pisma tak obszernego jak Ramajana. Jest budżet, są ograniczenia czasu, jest widz w Mumbaju i widz w Nowym Jorku, który pierwszy raz w życiu słyszy imię Sity. Kto tego nie bierze pod uwagę, ten nie krytykuje filmu, tylko ma pretensje do kina, że nie jest wykładem.

Czy to jednak znaczy, że wolno wszystko?

Nie. I tutaj pojawia się pierwszy problem. Reżyser tłumaczył w wywiadzie, że nie da się zadowolić wszystkich, bo w samych Indiach istnieje ponad trzysta wersji Ramajany. To prawda. Tylko że z tej prawdy wyciągnięto dość dziwny wniosek. Skoro nie da się zadowolić wszystkich, to… weźmy po trochu z każdej wersji. Coś od Walmikiego, coś z Ramajany Kambana, coś z Ramaćaritamanasu Tulasidasa.

Brzmi rozsądnie, prawda? Tylko że jest pewien problem. Każda z tych wersji rozkłada akcenty inaczej. Jedna mocniej podkreśla ludzki wymiar Ramy, inna jego boskość; jedna dharmę, inna bhakti. Kiedy miesza się je bez wyraźnego wyboru, poszczególne elementy przestają do siebie pasować. Mówi się „nie zadowolimy wszystkich”, a robi się dokładnie odwrotnie – próbuje się zadowolić wszystkich naraz. Gdyby twórcy jasno powiedzieli, na której wersji się opierają, wiedzielibyśmy przynajmniej, z czym ten film porównywać.

Rawana, czyli złoczyńca z dobrym PR-em

Najwięcej emocji budzi Rawana. I słusznie.

Twórcy nie zrobili z niego pozytywnego bohatera – takie zarzuty to przesada. Zrobili coś bardziej podstępnego: złoczyńcę usprawiedliwionego. Film otwiera scena ucisku jego ludu przez opływających w luksusy dewów. Rawana zdobywa potęgę, żeby wyzwolić uciemiężonych. Wygłasza mowę, że jeśli on będzie mieszkał w złotym pałacu, to każdy będzie mieszkał w złotym pałacu, i każdy będzie jadł to, co on. Taki trochę socjalistyczny król-wyzwoliciel.

Czy rzeczywiście tak jest w Ramajanie?

  1. Po pierwsze, film miesza pojęcia. Lud Rawany przedstawiony jest jako asurowie. Tymczasem asurowie i dewowie to potomkowie Diti i Aditi – do asurów należą choćby Hiranjakaśipu i Prahlada. Rawana był rakszasą, a ściślej pół-rakszasą: synem mędrca Wiśrawasa i rakszasi Kaikasi. Według Uttarakandy rakszasowie to istoty stworzone przez Brahmę do ochrony wód – stąd zresztą nazwa, od rdzenia rakṣ, „chronić”. To zupełnie inna grupa istot.
  2. Po drugie, opowieść o uciśnionych asurach odwraca porządek rzeczy. W pismach to asurowie są stroną napastliwą. Atakują, dopuszczają się przemocy, zostają pokonani przez Indrę i ponoszą konsekwencje porażki. Jak należy traktować pokonanych, którzy nie chcą uznać ani klęski, ani własnych błędów – to osobny i całkiem ciekawy temat. Ale nie jest to historia ofiar systemowego ucisku.
  3. Po trzecie, film sam sobie przeczy. Najpierw słyszymy szlachetną mowę o równości, a potem widzimy, skąd bierze się złoto Lanki: z grabieży innych królestw, z zabijania, z porywania cudzych żon. Wychodzi więc Rawana-hipokryta, który ładnie mówi i podle działa. Tymczasem u Walmikiego Rawana jest postacią wewnętrznie spójną. Nie udaje wyzwoliciela. Chce panować, bo chce być najpotężniejszy. Kropka.

Są też drobniejsze zmiany. W filmie Rawana pokonuje Kuberę w walce. W Ramajanie Kubera, jego przyrodni brat, oddaje Lankę bez bitwy, za radą ich wspólnego ojca. Ale to akurat mogę zrozumieć. Film chce pokazać Rawanę jako wielkiego wojownika, a to mieści się w granicach artystycznej swobody.

Scena, która wszystko odwraca

Prawdziwy problem leży gdzie indziej. W filmie jest scena z Widjudźdźihwą, szwagrem Rawany. Widjudźdźihwa pije wino, sadza sobie na kolanach służącą, domaga się, żeby wszystko kręciło się wokół niego. Rodzina patrzy na to ze zgorszeniem, a Rawana w końcu staje w obronie czci kobiety i zabija go w pojedynku.

Piękna scena. Szkoda tylko, że Ramajana opowiada coś zupełnie innego. Owszem, w Uttarakandzie Rawana zabija Widjudźdźihwę, męża Śurpanakhi – ale w trakcie swoich podbojów, a nie w obronie czyjejkolwiek godności. Najbardziej ironiczne jest jednak co innego. Wszystko, co film przypisał Widjudźdźihwie – brak panowania nad pożądaniem, traktowanie kobiet jak przedmiotów, pychę – to w pismach portret samego Rawany.

Bo Rawana Walmikiego ma jedną wadę, która rządzi wszystkimi pozostałymi: nie panuje nad kāmą, nad pożądaniem. Nie tylko pożądaniem władzy, ale przede wszystkim pożądaniem kobiet. Ramajana opisuje, jak gwałci Rambhę, ukochaną Nalakubary; jak gwałci Pundźikasthalę; jak napastuje ascetkę Wedawati, która nie potrafi z tym żyć, rzuca się w ogień i zapowiada, że stanie się przyczyną jego upadku. Za Rambhę przeklina go Nalakubara, za Pundźikasthalę Brahma: jeśli jeszcze raz weźmie kobietę siłą, jego głowa rozpadnie się na kawałki.

Zapamiętajmy to. Za chwilę okaże się kluczowe.

Dlaczego to takie ważne? Twórcy chcieli uniknąć jednowymiarowego, teatralnego złoczyńcy. Rozumiem to. Tylko że Ramajana wcale nie potrzebowała tu poprawek. Rawana Walmikiego już jest postacią tragiczną. Walmiki sam o tym mówi: wielki uczony, znawca Wed, muzyk, wojownik, potężny król o niezwykłej inteligencji. I zarazem człowiek o ogromnym ego, który nie potrafi nad sobą zapanować. Wielkość i upadek w jednej osobie. Nie trzeba było niczego dopisywać. Trzeba było tylko nie wybielać.

Ego suwerenne i ego podporządkowane

Co to właściwie oznacza dla całej historii?

Ramajana zestawia dwie postacie, które pod wieloma względami są do siebie podobne. Obie mają moc, wiedzę i wielkość. Różnica polega na jednym: czemu podporządkowują swoje „ja”.

Rawana nie uznaje niczego ponad sobą. Jego ego jest suwerenem. Rama – który jest Bogiem i mógłby wszystko – dobrowolnie poddaje się Dharmie. Kiedy Kaikeji żąda spełnienia danych jej obietnic, Daśaratha jest związany słowem, a Rama mówi po prostu: niech tak będzie. Mógłby powiedzieć: to absurd, to ja powinienem być królem, kogo obchodzą twoje obietnice? Nie mówi tego. Odchodzi do lasu, żeby ojciec mógł dotrzymać słowa.

Na tym polega cały kontrast. A jeśli Rawana zostaje wybielony, kontrast się rozmywa. W filmie różnica między nimi sprowadza się w gruncie rzeczy do tego, że Rawana ma problem z gniewem. I tyle. To naprawdę szkoda.

Przy okazji: szkoda też, że zabrakło sceny, w której Rawana otrzymuje imię. W filmie nadaje mu je matka. W Uttarakandzie robi to Śiwa. Pyszny Rawana próbuje podnieść górę Kajlas, która stoi mu na drodze, a Śiwa po prostu przyciska ją palcem stopy. Przygnieciony Rawana wydaje straszny ryk – i od tego ryku pochodzi imię Rawana, „ten, który ryczy”. Potem wysławia Śiwę (tradycja łączy z tym epizodem Śiwa-tandawa-stotrę) i zostaje obdarowany. Ta scena mówi coś bardzo ważnego: moc, wiedza, a nawet oddanie nie oznaczają jeszcze panowania nad sobą ani prawości.

Czy Bóg jest stronniczy?

W jednej ze scen matka Rawany nazywa Wisznu bóstwem stronniczym, które zawsze faworyzuje dewów kosztem asurów. Czy postać z tamtej strony może tak myśleć? Oczywiście. Asurowie zawsze widzieli w Wisznu przeciwnika – bo chcieli władzy, a On stał im na drodze.

Problem polega na tym, że film nigdzie tego nie prostuje. A dla widza, który poznaje tę tradycję pierwszy raz, to nie jest drobiazg.

Bhagawadgita mówi jasno:

samo ‘haṁ sarva-bhūteṣu na me dveṣyo ‘sti na priyaḥ

„jestem jednakowy wobec wszystkich istot,

nikogo nie nienawidzę i nikogo nie faworyzuję” (BG 9.29).

A w czwartym rozdziale (BG 4.7–8) Kryszna wyjaśnia, po co przychodzi raz po raz: żeby chronić dharmę. Bóg jest więc „stronniczy” tylko w jednym sensie – stoi po stronie dharmy i odpowiada na bhakti. Tyle że ani dharma, ani bhakti nie należą do żadnej rasy czy plemienia.

Przykłady? Prahlada był asurą, a stał się jednym z najukochańszych bhaktów Wisznu. A po śmierci Rawany to Rama osadza na tronie Lanki Wibhiszanę – rakszasę, rodzonego brata Rawany. O łasce decyduje to, kim jesteś i jak postępujesz, a nie z jakiego rodu pochodzisz.

Szósty, siódmy… a może niepoliczalny?

Mniejsza rzecz, ale warta wzmianki. W filmie pada, że Paraśurama jest szóstym, a Rama siódmym awatarem Wisznu. To odwołanie do modelu daśāwatary, który ukształtował się znacznie później niż Ramajana. Śrimad-Bhagawatam wymienia z imienia ponad dwudziestu awatarów, a potem dodaje: avatārā hy asaṅkhyeyāḥ – awatary są niepoliczalne (ŚB 1.3.26).

Czepiam się? Trochę tak. Ale film oglądany przez miliony utrwala wyobrażenia. Wystarczyło powiedzieć „awatar”, bez numeru.

Poważniejsze jest co innego. W filmie wszyscy wokół wiedzą, że Rama i Paraśurama to awatary, a Sita to Lakszmi. U Walmikiego boskość Ramy ujawnia się rzadko, w szczególnych momentach i przed nielicznymi. Większość postaci widzi w nim człowieka. I to jest jedna z największych głębi Ramajany – Bóg, który żyje jak człowiek, płacze jak człowiek i jak człowiek wybiera dharmę.

Śurpanakha i porwanie Sity

Kolejne wybielenie dotyczy Śurpanakhi. W filmie zakochuje się w Ramie, godzi się nawet zostać jego drugą żoną, a po odmowie próbuje go oszukać, przybierając postać Sity. Lakszmana obcina jej nos, a Rama i Sita… karcą go za to. Śurpanakha wraca do brata i żąda zemsty.

U Walmikiego wygląda to inaczej. Odrzucona Śurpanakha rzuca się na Sitę, żeby ją zabić i zająć jej miejsce. Rama ją powstrzymuje i to on każe Lakszmanie ją oszpecić. Nikt nikogo nie karci. A po powrocie do Rawany Śurpanakha nie mówi ani słowa o swoim odrzuceniu. Opowiada mu o niezwykłej urodzie Sity. Zna brata. Wie, że nie oprze się pokusie i porwie Sitę – a wtedy Rama będzie wolny.

Widzimy wzór? Za każdym razem odpowiedzialność przesuwa się ze „złych” na „dobrych”.

Podobnie jest z samym porwaniem. Film wprowadza lakszmana-rekhę, magiczną linię chroniącą Sitę. Tego motywu nie ma u Walmikiego – pojawia się w późniejszych tradycjach. I tu wracamy do problemu źródła: bierze się element z jednej wersji, ale nie bierze się jej logiki.

U Walmikiego Lakszmana odchodzi wbrew sobie, na wyraźne żądanie Sity. Rawana przychodzi w przebraniu ascety, zostaje ugoszczony, a potem ujawnia, kim jest, i próbuje przekonać Sitę, żeby porzuciła Ramę. Ona odmawia i ostrzega go, że skończy się to jego zgubą. Wtedy Rawana chwyta ją za włosy i przemocą wciąga do swojej wimany (rodzaj samolotu). To brutalna scena.

A dlaczego w Lance jej nie zgwałcił? Nie z rycerskości. Pamiętamy klątwy. Bał się, że głowa mu pęknie, i liczył, że z czasem złamie jej opór.

Gdyby film to pokazał, nikt nie wychodziłby z kina, mówiąc: „w sumie rozumiem Rawanę”. Swami Revatikaanta – z którego recenzji korzytałem przy tworzeniu tego tekstu – opowiada, że właśnie tak mówiły niektóre osoby wychodzące z nim z sali. W filmie porwanie wygląda na zemstę brata za krzywdę siostry. W Ramajanie to czysta żądza.

Guru, który oszukuje?

Jest jeszcze jedna sprawa, która może wydawać się drobiazgiem, ale dla każdego, kto zajmuje się przekładem, jest bardzo wymowna. W angielskich napisach słowa sādhu, muni i mahātmā niemal zawsze tłumaczone są jako „guru”. Najbardziej wymowne jest to w scenie, w której przebrany Rawana pyta Sitę: „Czy kwestionujesz intencje guru?”. W hindi pada słowo sādhu.

Recenzent podchodzi do tego uczciwie, z dwóch stron. Interpretacja cyniczna: to kolejny przykład podważania autorytetu nauczycieli duchowych – guru jako oszust. Interpretacja życzliwa: zwykły błąd tłumacza, do poprawienia. Nie wiemy, która jest prawdziwa. Ale jedno jest pewne: muni to mędrzec, mahātmā to „wielka dusza”, sādhu to asceta, święty człowiek. To nie są synonimy słowa „guru”. A „guru” w ustach oszusta brzmi zupełnie inaczej niż „sādhu”.

Do tego dochodzi wymyślona scena, w której Sita sprawdza przybysza, każąc mu recytować Rygwedę – z podaniem księgi i hymnu. U Walmikiego tego nie ma. I problem nie polega tylko na tym, że to dodatek. Problem polega na tym, co ta scena sugeruje: że prawdziwego sadhu poznaje się po tym, ile tekstów zna na pamięć.

Gdyby tak było, każdy pandit, który wykuł kilka wersetów, byłby świętym. Bhagawadgita (4.34) mówi o czymś innym – o tych, którzy „ujrzeli prawdę”: jñāninas tattva-darśinaḥ. Znajomość śāstr jest ważna i bardzo pomocna. Ale kwalifikacją jest urzeczywistnienie, a nie pamięć.

„Odrzucam swoje przeznaczenie”

W ostatniej scenie Rama płacze. To akurat zgadza się z Walmikim – Rama płacze po śmierci ojca i po utracie Sity. Ale potem mówi: jeśli takie jest moje przeznaczenie, nie przyjmuję go, od tej chwili sam wykuję swój los.

Brzmi heroicznie. Tylko czy to jest Rama?

Moim zdaniem nie. To bohater zachodniego kina akcji. W filozofii indyjskiej przyjęcie tego, co przyniosła prārabdha-karma, nie oznacza bierności. Mogę przyjąć, że to, co się stało, musiało się stać, i jednocześnie wziąć pełną odpowiedzialność za to, co robię teraz. Jedno nie wyklucza drugiego.

Rama mógł powiedzieć: przyjmuję to, co przyniósł los, i ślubuję, że odnajdę Sitę. Intencja, kierunek, odpowiedzialność. Nie potrzeba do tego buntu przeciwko karmie. Rama jest emocjonalny, ludzki, wrażliwy – ale nie porzuca tego, co go określa. Nie stawia osobistego cierpienia ponad dharmą tylko dlatego, że go zabolało.

A teraz to, co się udało

Po takiej liście zarzutów ktoś mógłby pomyśleć, że film jest do niczego. Wręcz przeciwnie. Jest kilka scen które sa znakomite.

Odejście z Ajodhji. Mieszkańcy nie chcą puścić Ramy, a Sita tłumaczy: Rama wypełnia swoją dharmę jako syn, ja jako żona, Lakszmana jako brat, a wy musicie wypełnić swoją jako obywatele. To jest Ramajana w jednym zdaniu.

Boska broń. Lakszmana pyta, po co im te astry, a Rama odpowiada, że po to, by chronić Dharmę, kiedy nie ma już innego wyjścia. Nie do wojny. Nie do przemocy dla samej przemocy.

Walka z demonami po oszpeceniu Śurpanakhi. Tu film – paradoksalnie – dodaje coś, czego nie ma u Walmikiego, i wychodzi na tym dobrze. U Walmikiego Rama po prostu sam rozprawia się z całą armią. W filmie prosi o wybaczenie, próbuje walczyć uczciwie, wycofuje się, licząc, że przeciwnicy odpuszczą. Dopiero gdy nie ma wyboru, sięga po boską broń. Mógł to zrobić od początku. Nie zrobił. To jest ahiṁsā w praktyce: jak najmniej przemocy, aż do chwili, gdy adharma nie zostawia wyboru.

I wreszcie dziesięć głów Rawany. Zamiast dziesięciu doklejonych komputerowo głów – dziesięć głosów w jego umyśle, które się ze sobą kłócą. Moim zdaniem to najlepszy pomysł całego filmu. Symbolu nie wyrzucono, tylko go przełożono.

Do tego aktorstwo (Ranbir Kapoor, Sai Pallavi, Yash), muzyka i zdjęcia, które bywają przesadzone, ale w najlepszych momentach naprawdę poruszają.

Rada praktyczna: lepiej oglądać wersję oryginalną z napisami niż dubbing, który jest pocięty i zniekształca opowieść.

Zaproszenie, nie zastępstwo

Najciekawsza wydaje mi się jednak obserwacja z seansu w Nowym Jorku. Swami Revatikaanta poszedł na film z grupą trzydziestu wielbicieli oraz z osobami, które o Ramajanie nie wiedziały nic. Wszyscy wyszli zaciekawieni. Jedna osoba myślała, że to przerwa, i chciała od razu wracać na salę na kolejne trzy i pół godziny.

Pomyślmy: ile razy ktoś na Manhattanie miał okazję zobaczyć Ramę na wielkim ekranie, w wysokobudżetowej produkcji?

Czy to wystarczy, żeby przymknąć oko na błędy? Nie. Ale wystarczy, żeby nie popadać w przesadę. Twierdzenie, że ten film wyrządził więcej szkody niż pożytku, albo wzywanie do bojkotu – to moim zdaniem złe wnioski. Film nie zastępuje Walmiki Ramajany. Jest do niej zaproszeniem: do tekstu, do tradycji, do nauczycieli, którzy go wyjaśniają i nim żyją. A błędy, które wypaczają przekaz, są zadaniem dla nas – żeby wyjaśniać je tym, którzy nie mają się skąd o nich dowiedzieć.

Bo Ramajana nie jest prostą historią o dobru i złu, o dobrym i złym królu. Jest opowieścią o dharmie, o odpowiedzialności, o oddaniu, o relacji między mocą a panowaniem nad sobą. O tym, co się dzieje, kiedy ego zaczyna rządzić życiem.

Część druga ma wejść do kin na Diwali 2028. Pojawi się w niej Hanuman. Jest więc jeszcze szansa, żeby coś naprawić. Czy tak będzie zobaczymy.

Dobrego seansu.

Hari Om Tat Sat

Kryszna Kirtan

(wyświetleń: 5)

28 Total Views 8 Views Today

Author

jogin, nauczyciel medytacji, wydawca, podróżnik, przedsiębiorca, aktywista. Urodzony w 1972. Zainteresowanie filozofią Wschodu kultywuje od 1987 roku. Praktykuje w tradycji bhakti.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Zapisz się na newsletter

Otrzymasz darmowego e-booka o podstawach medytacji.

Także najnowsze wpisy z blogu oraz materiały tu nie dostępne.

Namaste!! Dziękuję za zapisanie się do listy :)